KİŞİLİK
1.Kişilikle İlgili Temel Kavramlar
Kişilik,bireyi başkalarından ayıran biyolojik ve psikolojik özelliklerin bütünüdür.Bireyleri birbirinden ayıran iki temel özellik vardır.Birincisi biyolojik ya da fiziki farklılıklar(mizaç),ikicisi ise psikolojik farklılıklar(karakter).
Kişilik,birbirini tamamlayıcı biçimde işlev gören farklı katmanlarda oluşmuş bir bütündür.İdeal olan bu katmanların dengeli,düzenli bir birleşme ve bütünleşme içinde olmasıdır.İnsanın insanca nitelikler kazanması ancak böyle gerçekleşebilir.Bu katmanlar aşağıdan yukarıya doğru şöyle sıralanabilir:
- · En alt katmanda kişiliğin bedensel nitelikleri bulunur.Bunlar arasında kalıtımla geçen ve gebelik ya da doğum sırasında dölüt üzerinde etkili nedenlerin oluşturduğu,beden yapısına ilişkin sakatlıklar,özürler,
- · Bedensel ve ruhsal yapının oluşmasında, gelişmesinde önemli rol oynayan,bedensel yapıya biçim ve renk veren iç salgı bezleri,
- · Kişiliği oluşup gelişeceği ruhsal yapının temelini oluşturan zeka,
- · Yaşam gereksinimlerini karşılamaya yönelik güdüler,
- · Güdülerden kaynaklanan duygulanım ve çoşku alanı vardır.Bu katmanın kişiye özgü özelliklerine huy(mizaç)adı verilir.İç ve dış uyarımlara bağlı olarak kişinin mizacında ortaya çıkan kısa süreli değişimlerde duygu durumu adı verilir.
- · Var olan benliğin kendi iç ve dış çevresiyle kesintisiz sürüp giden iletişim ve etkileşimi,kişiye özgü özellikler verir.
- · Kişi,kişiliğini oluşturan öteki katmanların bilincinde olarak akıp giden zaman içinde evrendeki yerini ve değerini saptar.
2.Kişiliği Etkileyen Etmenler:
Kişilik,kalıtımla çevrenin bir bileşkesidir.Ancak bunlardan hangisinin kişiliği daha çok etkilediği tartışma konusudur.Kişilikle,biyolojik boyutunun önemi hipokrat’tan beri bilinmektedir.Son yapıla gen araştırmaları,kişilik üzerinde yeni boyutlar kazandırmaktadır.Alkolizim,kimi suçların,intiharın,tutkuların gensel özellikler taşıdığını ileri sürmektedir.
Kişiliğin biyolojik boyutu yalnız genlerden ibaret değildir.İç salgı bezlerinin çıkarmış olduğu salgılarda kişiliği etkilemektedir.İnsan beyni stresten korunmak içim morfine benzer kimyasal maddeler salgılamaktadır.aynı şekilde ısı ve ışık durumu,iç salgı bezlerini etkileyerek belirli kişilik tiplerine ve hastalıklara neden olmaktadır.Kimi kişilik özelliklerinin biyolojik ve doğuştan kazanıldığı,yeni doğan bebeklerdeki davranış farklılıkları ve antropologların araştırmış olduğu türdeş kültüre sahip toplumlardaki bireylerin farklılıklarından da anlaşılmaktadır.Kişilikte biyolojik etmenlerin önemi,çevresel etmenleri yadsımak anlamına gelmektedir.Bunlar karşılıklı etkileşim halindedir.
Çevresel Etmenler
Yeni doğmuş bebeğin kalıtsal yönden tam ve normal olması,sağlıklı bir kişiliğin gelişmesi için yeterli, değildir.Çevre koşullarının da uygun ve yeterli olması gerekir.Çocuk dünyaya gelir gelmez hatta anne karnında iken çevresinin etkisindedir.Böylece kalıtsal nitelikler değişmeye başlar.Çeşitli uluslardan yeni doğmuş bebekler,ilk aylarda birbirinin aynı iken;büyüdükçe beslenme,adet,dil ayrıntıları yani çevrenin etkisi ile ayrılıklar meydana gelir.Çocuğun ilk çevresi anne karnı,doğduktan sonra anne baba ve kardeşlerinin bulunduğu ortam,daha sonra arkadaş ilişkileri ile başlayan oyun çevresi ve okul çevresidir.
· Çoğrafi koşullar:İklim,mevsimler,kutuplarda ya da ekvatorda olmak vb.
· Hastalık ve travmalar:Annenin gebeliği sırasında oluşan hastalıklar veya çocukken geçirilen hastalıklar
· Yaşama koşulları:Barınılan yer,beslenme vb.
· İlaçlar,zehirler,röntgen ışıkları vb.
2.sosyal çevre
· Aile koşulları:Aile içi ilişkiler,psikolojik durumlar
· Okul ortamı:Sınıfı,arkadaş grubu
· Toplumsal yaşam:Kullanılan lisan,töreler,adetler
Çevrenin gelişme üzerindeki etkilerini ise şöyle sınıflandırabiliriz:
Doğum Öncesi Etmenler
Anne karnında çocuğun gelişimi; annenin beslenmesi,çocuğun yeterli oksijen alıp almaması,anne baba arasındaki kan uyuşmazlığı,annenin aldığı ilaçlar gibi etmenler etkilemektedir.
Doğum Sırası Etmenler
Doğum sırasında çocuğun başının dışarıdan sert tazyiklerle karşılaşması ,bazı organlarının zedelenmesi,bedensel ve zihinsel gelişim bozukluklarına neden olmaktadır.
Doğum sonrası etmenler
Çocuğun ilk yaşantıları, çevredeki uyarıcılar, beslenme,hastalık ve kazalar,iklim ve mevsimler,aile, anne çocuk ilişkisi,sosyal ve ekonomik düzey vb.
3.Kişiliğin Gelişim Evreleri
Erikson’un Psikososyal Kuramına Göre Kişilik:
Psikoanalizci bir psikolog ve freud’un öğrencisi olan Erikson’a göre sonraki kişilik gelişimi ve uyumu daha önceki gelişimden ve uyumdan oluşur ve ilk yaşantılar kişinin gelecekteki kimliğini kolaylaştırır ya da tehlikeye sokar.Erikson doğumundan ölümüne kadar her birine özel bir psikolojik bunalımın eşlik ettiği sekiz evreden oluşan bir kuram öne sürmüş.Ona göre bunalım felaket tehdidi değil,artan bir yararlanabilirlik ve gizil gücün artması anlamına gelmektedir(gander ve gardiner 1995).Erikson’a göre kişilik gelişim evreleri:
DÖNEM | YAŞ |
Güvene karşı güvensizlik | bebeklik |
Özerkliğe karşı utanç ve kuşku | Küçük çocukluk |
Girişkenliğe karşı suçluluk | İlk çocukluk |
Çalışkanlığa karşı aşağılık duygusu | Okul yılları |
Kimliğe karşı rol karmaşası | Ergenlik |
Yakınlığa karşı yalıtılmışlık | Genç yetişkinlik |
Üretkenliğe karşı durgunluk | Orta yetişkinlik |
Bütünlüğe karşı umutsuzluk | İleri yetişkinlik |
